Tuy nhiên, để thứ “vốn vô hình” này thực sự trở thành vũ khí sắc bén trên thị trường, các hợp tác xã nông nghiệp cần nhanh chóng thay đổi tư duy quản trị, chủ động xác lập quyền sở hữu nhằm thoát khỏi bẫy gia công thô và vấn nạn hàng giả.
Sự ra đời của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi (Luật số 131/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026) được ví như một cột mốc mang tính bước ngoặt, mở ra hành lang pháp lý thông thoáng chưa từng có cho cộng đồng doanh nghiệp và khối kinh tế tập thể. Bằng việc đơn giản hóa tối đa thủ tục đăng ký, siết chặt các cơ chế thực thi quyền và minh định quyền sở hữu đối với các tài sản được kiến tạo từ nguồn lực công, luật mới đã trao vào tay các HTX nông nghiệp một vũ khí tự vệ hữu hiệu. Đây là bệ đỡ đặc biệt quan trọng để bảo vệ các sản phẩm đặc sản vùng miền và dòng sản phẩm OCOP – vốn là lợi thế tuyệt đối của nông nghiệp Việt Nam.
Tuy nhiên, giữa một hành lang pháp lý đã mở rộng và thực tế vận hành tại các địa phương vẫn tồn tại một khoảng cách lớn về tư duy quản trị. Theo thông tin trên VnBusiness, Việt Nam hiện sở hữu hơn 35.000 HTX, trong đó có tới hơn 23.500 HTX nông nghiệp, nhưng một nghịch lý đáng buồn là tỷ lệ các đơn vị nắm trong tay văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, kiểu dáng bao bì hay quyền đối với giống cây trồng mới chỉ chạm ngưỡng chưa đầy 15%. Phần lớn các HTX vẫn sa lầy vào phương thức kinh doanh truyền thống: bán sỉ thô, gia công cho các thương hiệu lớn hoặc xuất khẩu tiểu ngạch. Sản phẩm làm ra bị hòa lẫn vào dòng chảy thị trường, không có danh tính pháp lý và hoàn toàn vô danh khi bước ra thế giới. Sự chậm trễ trong việc xác lập quyền sở hữu khiến các HTX luôn rơi vào thế bị động trước làn sóng hàng nhái, hàng giả, thậm chí mất trắng thương hiệu vào tay các đối tác nước ngoài ngay tại các thị trường xuất khẩu mục tiêu.
Dù vậy, ở những vùng đất nhạy bén với thời cuộc, tài sản vô hình đã và đang kết tinh thành giá trị kinh tế rất thực. Nhận diện được rủi ro của việc "vô danh", ban quản trị của nhiều HTX đã chủ động đăng ký bảo hộ độc quyền nhãn hiệu, quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý cùng kiểu dáng bao bì cho các sản phẩm. Chứng thư pháp lý này không chỉ là tấm lá chắn quét sạch hàng nhái tại thị trường nội địa mà còn là tấm thị thực quyền lực giúp nông sản vùng cao xuất khẩu chính ngạch, nâng giá trị kinh tế thu về cho thành viên thêm 20% đến 40%.
Nhìn rộng ra toàn cục, để những đốm sáng này trở thành làn sóng lan tỏa, khối kinh tế tập thể phải vượt qua những rào cản nội tại bấy lâu. Rào cản đầu tiên là áp lực về tài chính và nhân sự chuyên trách. Một quy trình theo đuổi văn bằng bảo hộ thường kéo dài từ một đến hai năm, đòi hỏi nguồn kinh phí duy trì và năng lực theo dõi hồ sơ chuyên sâu – điều vốn là quá sức đối với bộ máy quản lý đa phần là những người nông dân thuần túy. Khó khăn tiếp theo nằm ở lỗ hổng nhận thức khi không ít ban quản trị HTX đánh đồng chứng nhận chất lượng kỹ thuật sản xuất như VietGAP, ISO hay thứ hạng OCOP 3-4 sao với quyền bảo hộ độc quyền kiểu dáng và nhãn hiệu của Cục Sở hữu trí tuệ. Sự mơ hồ này dẫn đến tâm lý chủ quan, cam chịu hoặc âm thầm đổi mẫu mã để né tránh xung đột khi bị xâm phạm quyền lợi, thay vì sử dụng các chế tài hành chính mạnh mẽ của luật định để đối đầu với các hành vi cạnh tranh bẩn.
Cơ hội từ Luật SHTT sửa đổi năm 2026 là rất lớn, nhưng Nhà nước chỉ trao công cụ, còn việc cầm công cụ đó để bảo vệ mình hoàn toàn phụ thuộc vào sự chủ động của các HTX. Để thay đổi cục diện, các chuyên gia kinh tế khuyến cáo các tổ chức kinh tế tập thể cần phải đưa chi phí phát triển và bảo vệ thương hiệu vào danh mục đầu tư bắt buộc trong phương án kinh doanh hằng năm. Đồng thời, cần hình thành các chuỗi liên kết chặt chẽ giữa HTX, doanh nghiệp và các tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp. Việc rà soát, đánh giá lại toàn bộ bộ nhận diện và thiết lập một bản đồ chiến lược bảo hộ dài hạn từ sớm chính là con đường ngắn nhất để nông sản Việt cởi bỏ chiếc áo "vô danh", tự tin chiếm lĩnh thị trường nội địa và hiên ngang bước ra biển lớn với vị thế của một thực thể pháp lý độc lập, vững chắc.
Để nâng cao nhận thức và thúc đẩy HTX đăng ký bảo hộ SHTT, các chuyên gia đề xuất một số giải pháp:
Tăng cường tuyên truyền, đào tạo: Các cơ quan chức năng cần tổ chức nhiều chương trình tập huấn giúp HTX hiểu rõ quyền lợi và quy trình đăng ký SHTT.
Hỗ trợ tài chính và đơn giản hóa thủ tục: Nhà nước nên có chính sách hỗ trợ kinh phí và cải cách thủ tục hành chính để HTX dễ dàng tiếp cận việc đăng ký bảo hộ.
Xây dựng chiến lược thương hiệu: HTX cần chủ động đầu tư vào bao bì, nhãn mác và truyền thông để nâng cao giá trị sản phẩm.
Tăng cường chế tài xử lý vi phạm: Các cơ quan chức năng cần có biện pháp mạnh mẽ để bảo vệ quyền lợi của HTX trước tình trạng hàng giả, hàng nhái.
Có thể thấy, bảo hộ SHTT không chỉ là biện pháp bảo vệ sản phẩm mà còn là chiến lược phát triển bền vững cho các HTX. Để tận dụng tốt lợi thế này, HTX cần thay đổi tư duy, chủ động đăng ký bảo hộ, đồng thời phối hợp với các cơ quan chức năng để nâng cao nhận thức về SHTT. Có như vậy, các HTX mới có thể khẳng định vị thế trên thị trường và phát triển một cách bền vững trong thời gian tới.
