1. Mở đầu
Công tác tư tưởng là một nội dung phương thức cơ bản trong xây dựng Đảng và lãnh đạo cách mạng. Trong bối cảnh chuyển đổi số và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư hiện nay, công tác tư tưởng đang chịu những tác động rất lớn cả về mặt tích cực và tiêu cực. Để góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong điều kiện chuyển đổi số, thì công tác tư tưởng của Đảng cũng cần có sự đổi mới mạnh mẽ để thích ứng với bối cảnh mới.
Bước vào kỷ nguyên của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Đảng ta đã xác định việc chủ động tham gia vào dòng chảy này không còn là lựa chọn mà là một “yêu cầu tất yếu khách quan” để phát triển đất nước, đây là tư duy chiến lược mang tính thời đại. Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng đem lại không ít thách thức, như Đảng ta nhận định: Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đặc biệt là sự phát triển của mạng xã hội, tạo ra không gian thông tin rộng lớn với khả năng lan tỏa cực kỳ nhanh chóng, song cũng dễ bị lợi dụng để truyền bá những thông tin sai lệch, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước (Bộ Chính trị, 2021). Trong bối cảnh các thế lực thù địch triệt để lợi dụng không gian mạng làm “mặt trận chính” để xuyên tạc, bôi nhọ, phá hoại thành quả cách mạng, thì việc hiện đại hóa công tác tư tưởng dựa trên nền tảng số trở thành nhiệm vụ cấp bách hơn bao giờ hết.
Để bảo vệ nền tảng tư tưởng một cách vững chắc, Đảng xác định phải đổi mới ngay từ bên trong, đó là đổi mới phương thức lãnh đạo và cầm quyền. Theo đó, Đảng ta xác định rõ vấn đề căn cốt của chuyển đổi số là đổi mới tư duy quản trị, từ cách tiếp cận quản lý sang quản trị, tương tác dựa trên dữ liệu và kết nối thời gian thực. Việc số hóa hệ thống dữ liệu của các cấp, các ngành, địa phương giúp tăng cường tính minh bạch, phản ứng nhanh trước các luồng thông tin xấu độc và bảo đảm an ninh chính trị nội bộ.
Quan điểm này được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 17/11/2022 tại Hội nghị Trung ương 6 khóa XIII về tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng đối với hệ thống chính trị trong giai đoạn mới: “Đổi mới nội dung, phương thức, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tuyên truyền, vận động … Phát huy vai trò của cơ quan báo chí, truyền thông, đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên trong công tác tuyên truyền, đi đôi với việc đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ thông tin, công nghệ số” (Ban Chấp hành Trung ương, 2022). Đại hội XIV của Đảng (2026) tiếp tục xác định, không gian mạng là mặt trận chính của công tác tư tưởng trong bối cảnh mới. Việc bảo vệ lý luận của Đảng trên môi trường này chính là bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia trong điều kiện số hóa toàn diện.
2. Nội dung
2.1. Đặc điểm của khoa học - công nghệ và chuyển đổi số liên quan đến công tác tư tưởng của Đảng
Nghị quyết số 52-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 27/9/2019 về Một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư xác định, chuyển đổi số là xu hướng tất yếu, trong đó, đẩy mạnh chuyển đổi số là yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam. Nghị quyết chỉ rõ trụ cột để nước ta chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư: “nội dung cốt lõi của chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư của nước ta là thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên tất cả các ngành, lĩnh vực và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia” (Bộ Chính trị, 2019). Triển khai chủ trương của Đảng, Chính phủ đã kịp thời ban hành nhiều văn bản cụ thể hóa, thúc đẩy quá trình chuyển đổi số: Quyết định 749/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình chuyển đối số Quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, trong đó tập trung vào ba trụ cột: Xây dựng Chính phủ số, xây dựng nền kinh tế số và xây dựng xã hội số.
Từ khi thực hiện Nghị quyết 52-NQ/TW và Quyết định 749/QĐ-TTg đất nước ta đã có những chuyển động rất tích cực, mạnh mẽ, trên tất cả các lĩnh vực, làm thay đổi mọi mặt từ tư duy, thói quen, hành vi, phong cách, lối sống, phương thức hoạt động… mang lại nhiều bước phát triển, nhưng đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu, thách thức nhất định trên nhiều lĩnh vực, trong đó có công tác tư tưởng của Đảng. Chuyển đổi số tạo ra sự khác biệt căn bản so với phương thức hoạt động truyền thống, được thể hiện:
Một là, trong quá trình chuyển đổi số, công tác tư tưởng dựa trên nền tảng khoa học - công nghệ, trên môi trường số là chủ yếu. Các phương pháp, phương tiện, công cụ truyền thống không mất đi mà được hiện đại hóa, công nghệ hóa và số hóa. Những phương pháp quản lý hành chính, lối tư duy cũ, thông qua công cụ vật chất… đòi hỏi sự đổi mới phù hợp. Đây là điểm khác biệt rõ nét nhất của quá trình chuyển đổi phương thức quản trị xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số.
Hai là, trong xã hội số và quá trình chuyển đổi số, nhịp sống và hoạt động xã hội có xu hướng tăng lên; chu trình tiếp nhận, xử lý thông tin, quá trình chuyển hóa từ ý tưởng, quyết định đến kết quả hoạt động được rút ngắn. Các quan hệ của con người trở nên linh động, sự kết nối đa dạng hơn, rộng lớn hơn, không bị giới hạn bởi không gian địa lý. Con người có thể chủ động lựa chọn phương thức tiếp cận và xử lý thông tin một cách nhanh chóng, dễ dàng.
Ba là, trong quá trình chuyển đổi số, xã hội số, khối lượng thông tin, tri thức cung cấp cho xã hội không ngừng tăng lên, tạo nền tảng, cơ sở cho sự hình thành một xã hội học tập. Tuy nhiên, thông tin được cung cấp rất đa dạng, đa chiều, cả tích cực và tiêu cực, vì vậy, vấn đề chủ động lựa chọn nội dung thông tin và phương thức xử lý thông tin sẽ là nhân tố quyết định đến kết quả hoạt động trên các lĩnh vực.
2.2. Công tác tư tưởng của Đảng trong bối cảnh chuyển đổi số - cơ hội và thách thức
Công tác tư tưởng trong bối cảnh chuyển đổi số là quá trình sử dụng các công cụ công nghệ số, dựa trên nền tảng mạng Internet để truyền tải thông tin, đường lối, chủ trương, nghị quyết của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước đến cán bộ, đảng viên và nhân dân, nhằm nâng cao nhận thức, củng số niểm tin, mối quan hệ mật thiết của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa.
Công tác tư tưởng trong điều kiện chuyển đổi số có nhiều cơ hội, thuận lợi so với công tác tư tưởng trong bối cảnh trước đây và theo phương pháp truyền thống, đồng thời cũng có nhiều áp lực, thách thức đang đặt ra.
Một là, với hình thức phương pháp truyền thống, công tác tư tưởng chủ yếu là dùng ngôn ngữ, dùng lời, dùng từ, các văn bản giấy, các ápphích, panô… để truyền tải thông tin, cổ động, tuyên truyền, thuyết phục đối tượng. Trong điều kiện chuyển đổi số, công tác tư tưởng được tiến hành trong môi trường số, mà chủ yếu trên nền tảng mạng internet và ứng dụng kỹ thuật số. Nhờ vậy, nội dung công tác tư tưởng được truyền tải đến đối tượng nhanh hơn, khối lượng thông tin lớn hơn, đầy đủ và đa chiểu hơn.
Hai là, trong điều kiện chuyển đổi số, các công cụ, phương tiện của công tác tư tưởng rất phong phú và đa dạng. Nếu như công cụ truyền thống của công tác tư tưởng chủ yếu là báo, phát thanh, truyền hình, các tạp chí, tài liệu… thì trong điều kiện chuyển đổi số, tất cả các công cụ, phương tiện đó đều được số hóa và công nghệ hóa, hiện đại hóa. Ngoài ra, nhiều công cụ, phương tiện truyền thông mới đang nổi lên và cho thấy hiệu quả ấn tượng, có thể kể đến các kênh truyền thông xã hội như Facebook, Tiktok, Zalo, Youtube…, đều có thể sử dụng để truyền tải thông tin chính thống, để đấu tranh với các luận điệu sai trái, xuyên tạc, thù địch. Đây là cơ hội, điều kiện thuận lợi cho công tác tư tưởng sử dụng các công cụ và phương tiện thích hợp với từng nội dung, từng đối tượng để truyền tải thông tin một cách hiệu quả hơn.
Ba là, trong điều kiện chuyển đổi số và môi trường số, các nguồn thông tin rất phong phú, đa dạng, khối lượng thông tin lớn, cả thông tin trong nước và ngoài nước. Những người làm công tác tư tưởng và đối tượng của công tác tư tưởng có thể chủ động lựa chọn, tìm kiếm thông tin phù hợp để làm giàu vốn tri thức; có điều kiện giao lưu, trao đổi thông tin, tri thức, học hỏi kinh nghiệm,...
Bốn là, trong điều kiện chuyển đổi số và thông qua môi trường số,. Đảng, Nhà nước, các cấp ủy, chính quyền, các tổ chức, đoàn thể nhân dân có điều kiện nắm bắt nhanh chóng các thông tin, sự kiện, tâm trạng, nhu cầu, lòng tin của nhân dân để kịp thời có chủ trương, chính sách, kế hoạch, phương án giải quyết sát hợp, đáp ứng tâm tư, nguyện vọng, nhu cầu của nhân dân. Đồng thời, người dân cũng nắm bắt rõ hơn, đầy đủ hơn đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, của Nhà nước, nắm bắt kịp thời những thông tin về hoạt động của các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền một cách đầy đủ, toàn diện hơn, góp phần củng cố mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân.
Năm là, trong môi trường số, chủ thể và đối tượng của công tác tư tưởng có cơ hội tăng cường quan hệ, trao đổi, đối thoại, chia sẻ với nhau, có điều kiện kiểm tra, giám sát, phản biện rõ ràng, minh bạch và đầy đủ, kịp thời hơn, tạo nên sự gần gũi, gắn kết và sự đồng thuận giữa người làm công tác tư tưởng và đối tượng của công tác tư tưởng. Mọi người dân đều có cơ hội, điều kiện để tham gia, góp ý, sáng tạo về nội dung, hình thức và phương pháp công tác tác tư tưởng. Dư luận xã hội trên các nền tảng số đang trở thành công cụ mạnh mẽ trong điều chỉnh hành vi, tâm trạng, niềm tin xã hội.
Tuy nhiên, trong điều kiện chuyển đổi số và môi trường số, công tác tư tưởng của Đảng cũng đứng trước một số khó khăn, thách thức:
Một là, trong điều kiện công cụ, phương tiện hiện đại, yêu cầu về trình độ, kỹ năng, năng lực của đội ngũ làm công tác tư tưởng trong môi trường chuyển đổi số cũng nâng cao, không chỉ đòi hỏi có kiến thức chuyên môn cao, toàn diện, có sự vững vàng về quan điểm, lập trường, tư tưởng chính trị…, mà còn phải có kiến thức công nghệ thông tin, chuyển đổi số, có trình độ, năng lực, kỹ năng sử dụng thành thạo các công cụ số; có sự nhạy bén, linh hoạt trong nắm bắt, xử lý thông tin, tình huống liên quan đến tư tưởng, tâm trạng xã hội và của người dân một cách kịp thời.
Đồng thời, đối tượng của công tác tư tưởng, tức là cán bộ, đảng viên và nhân dân cũng phải có trình độ, năng lực và kỹ năng sử dụng công nghệ số một cách tương thích với các công cụ kỹ thuật số để tiếp nhận, xử lý thông tin, bài trừ tin giả, tin xấu độc, chọn lọc thông tin đúng, thông tin có ích trong “đại dương” thông tin hiện nay.
Hai là, trong môi trường xã hội số và chuyển đổi số, khối lượng thông tin rất lớn, rất đa dạng, cả tích cực và tiêu cực xuất hiện trên các trang mạng xã hội, đặt ra nhiều vấn đề trong việc lựa chọn thông tin, định hướng tư tưởng cho cán bộ, đảng viên và nhân dân. Đặc biệt, với sự xuất hiện của AI, sự nhiễu loạn thông tin, giữa cái đúng và cái sai, cái tiêu cực và cái tích cực, giữa thông tin chính thống với thông tin giả mạo… đang làm cho công tác tư tưởng chịu nhiều áp lực trong cuộc đấu tranh với những quan điểm sai trái, thù địch, cơ hội chính trị lợi dụng dân chủ và mạng xã hội để chống phá Đảng, Nhà nước ta. Lựa chọn thông tin, định hướng thông tin nhằm bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng là một yêu cầu cấp thiết, là thách thức đặt ra đối với công tác tư tưởng hiện nay.
Ba là, đối tượng của công tác tư tưởng hiện nay có rất nhiều điểm khác với đối tượng truyền thống. Đó là trình độ chuyên môn, trình độ văn hóa của đông đảo quần chúng nhân dân đã được nâng cao và khá toàn diện; mức độ ứng dụng công nghệ thông tin cũng tăng lên đáng kể. Hơn nữa, đối tượng của công tác tư tưởng hiện nay lại được tiếp cận thông tin trong môi trường đa chiều, đa dạng, theo đó, tính chủ động và độc lập trong tiếp cận thông tin rất cao. Vì vậy, nếu công tác tư tưởng, dân vận thiếu sự định hướng chặt chẽ, không nhạy cảm và thiếu sắc bén thì không thể chiếm lĩnh được mặt trận tư tưởng - văn hóa.
Bốn là, trong điều kiện chuyển đổi số, phạm vi và tốc độ truyền tải thông tin rất nhanh với phạm vi sâu rộng. Mỗi thông tin được đăng tải trên môi trường số đều có thể được lan truyền gần như tức thời trên diện rộng, tiếp cận đến nhiều địa bàn và nhiều nhóm đối tượng có trình độ khác nhau. Vì vậy, nắm bắt kịp thời, xử lý nhanh nhạy, chính xác thông tin là thách thức không nhỏ đối với công tác tư tưởng trong bối cảnh hiện nay.
Nội dung công tác tư tưởng trong điều kiện chuyển đổi số
Cùng với những nội dung chủ yếu trong công tác tư tưởng của Đảng, đó là tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, thu hút, tập hợp nhân dân, tổ chức các phong trào nhân dân trong việc thực hiện thắng lợi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, tham gia xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền, đấu tranh với các thế lực thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng…, công tác tư tưởng, dân vận trong điều kiện chuyển đổi số còn cần thực hiện tốt một số nội dung:
Tuyên truyền, thuyết phục, giải thích nhằm nâng cao nhận thức về vai trò, tầm quan trọng của cách mạng khoa học - công nghệ, tính tất yếu của chuyển đổi số, về xây dựng xã hội số, những tác động tiêu cực, mặt trái của kinh tế thị trường. Nâng cao trình độ, năng lực làm chủ khoa học - công nghệ, để mỗi người dân trở thành một công dân số, và mỗi cơ quan, đơn vị, làng xóm, tổ dân phố trở thành một xã hội số, một xã hội sáng tạo… Đồng thời, nâng cao năng lực nhận biết, sàng lọc thông tin, phân biệt được thông tin chính thống và đấu tranh với những thông tin sai trái, xuyên tạc trên các phương tiện truyền thông, mạng xã hội.
2.3. Giải pháp đổi mới, nâng cao chất lượng công tác tư tưởng, góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong điều kiện chuyển đổi số
Một là, nâng cao nhận thức, đổi mới tư duy về công tác tư tưởng trong môi trường công nghệ số và chuyển đổi số
Trước hết, mỗi cán bộ, đảng viên và đội ngũ làm công tác tư tưởng cần nhận thức đầy đủ, sâu sắc tầm quan trọng, ý nghĩa và tính tất yếu của công cuộc chuyển đổi số. Cần nhận thức rằng, chuyển đổi số, xây dựng Chính phủ số, xã hội số là một tất yếu của xã hội hiện đại, là yêu cầu cấp thiết để phát triển đất nước nhanh, bền vững. Đối với công tác tư tưởng, chuyển đổi số tạo ra những công cụ sắc bén, hiệu quả mà những người làm công tác tư tưởng phải nắm vững để góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng.
Với khối lượng thông tin, tri thức đồ sộ, phong phú, với cơ sở vật chất hiện đại, người làm công tác tư tưởng phải thay đổi nhận thức và tư duy. Trong điều kiện chuyển đổi số và môi trường số, việc dân chủ hóa, đa dạng hóa và công khai hóa thông tin là một tất yếu, là xu thế của xã hội phát triển văn minh, hiện đại. Công nghệ số không thể duy trì lối tuyên truyền một chiều, mà thay vào đó, công tác tư tưởng cần phải thay đổi để thích ứng kịp thời.
Trong công tác tư tưởng, các hình thức tuyên truyền, vận động, thuyết phục, thu hút, tập hợp nhân dân không phải “cầm tay chỉ việc”, dẫn dắt, hoặc áp đặt thông tin, không phải là truyền đạt tri thức cho đối tượng mà là nhằm kiến tạo, định hướng cách tiếp cận, xử lý thông tin, gợi mở để đối tượng, người dân nhận thức được cái đúng, cái sai, cái lợi, cái hại cho mình và cho đất nước.
Hai là, đổi mới mạnh mẽ nội dung, hình thức và phương pháp tác động tư tưởng để góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng
Trong điều kiện chuyển đổi số, hình thức và phương pháp tác động tư tưởng đóng vai trò quyết định đến chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng của Đảng. Chuyển đổi số là quá trình biến đổi cơ sở vật chất của công tác tư tưởng sang một trạng thái khác, có chất lượng cao hơn, phong phú, đa dạng hơn. Sự biến đổi của thực tiễn và cơ sở vật chất tất yếu dẫn đến đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức công tác tư tưởng. Chúng ta không thể sử dụng hình thức, phương pháp cũ trong điều kiện và bối cảnh mới, đặc biệt là trong điều kiện chuyển đổi số.
Về nội dung, để công tác tư tưởng góp phần đắc lực, hiệu quả trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay, phải đa dạng hóa, làm phong phú hơn các nội dung tư tưởng; cùng với đẩy mạnh tuyên truyền lý luận, quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, là tăng cường tuyên truyền những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, những tấm gương sáng trong nhân dân, những thành quả, thắng lợi của công cuộc đổi mới…, tuyên truyền, phổ biến những giá trị tinh hoa văn hóa nhân loại, những thành quả mới của cách mạng khoa học - công nghệ. Cùng với xây dựng, củng cố niềm tin của nhân dân với Đảng, Nhà nước và chế độ, chú trọng đấu tranh, vạch trần bản chất âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch và phần tử cơ hội chính trị, các hiện tượng tiêu cực, tham nhũng, lãng phí.
Về phương pháp và hình thức tuyên truyền, vận động, thuyết phục, phải hết sức linh hoạt, phong phú, kết hợp nhiều loại hình, nhiều phương pháp, sử dụng tối đa các nền tảng truyền thông số để tuyên truyền và đấu tranh. Kết hợp nội dung tư tưởng với thực tiễn, lấy thành quả để chứng minh, thuyết phục; không chung chung, tuyên truyền suông, một chiều. Phải bảo đảm phương châm: Toàn diện hóa thông tin, chuyên sâu hóa tri thức, hiện đại hóa phương pháp, dân chủ hóa đối tượng và công khai hóa kết quả.
Ba là, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng
Xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng là có đạo đức cách mạng, có kiến thức toàn diện, có trình độ lý luận và bản lĩnh chính trị vững vàng, có kinh nghiệm thực tiễn, có năng khiếu tuyên truyền, thuyết phục, cảm hóa; có kỹ năng nắm bắt, xử lý thông tin nhanh nhạy; có uy tín trong nhân dân, nói đi đôi với làm; có tác phong sâu sát, cụ thể; thực sự trọng dân, tin dân và lắng nghe dân.
Cần tăng cường bồi dưỡng cán bộ làm công tác tư tưởng trong bối cảnh chuyển đổi số, trong đó tập trung bồi dưỡng, cập nhật chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; cập nhật kịp thời thông tin về những biến đổi tình hình trong nước và thế giới, đặc biệt là bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin.
Bốn là, tăng cường đầu tư, hiện đại hóa cơ sở vật chất, phương tiện thực hiện công tác tư tưởng để thúc đẩy chuyển đổi số nhanh và hiệu quả
Chuyển đổi số trong công tác tư tưởng của Đảng là quá trình sử dụng, ứng dụng khoa học, công nghệ trong các hoạt động tuyên truyền của Đảng để tác động đến đối tượng. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ số rất cần đầu tư hiện đại hóa cơ sở vật chất, máy móc, thiết bị công nghệ,… cần được trang bị đầy đủ về các nguồn lực để bảo đảm chất lượng, hiệu quả công tác đào tạo, bồi dưỡng cho đội ngũ làm công tác tư tưởng. Đây là đòi hỏi tất yếu, khách quan, phải có sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền các cấp.
3. Kết luận
Để nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng bối cảnh mới, cần đổi mới toàn diện cả về nội dung và hình thức, phương pháp và công cụ thực hiện sự đổi mới toàn diện cả về nhận thức, tư duy, đầu tư xây dựng con người, tổ chức bộ máy, cơ sở vật chất và kinh phí,… Sự đổi mới đồng bộ ở tất cả các khâu là yếu tố quyết định đến chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong điều kiện chuyển đổi số.
